Tego dnia Sokółka nie wyglądała już jak miasto, w którym od pokoleń obok siebie żyli ludzie różnych wyznań i narodowości. Za ogrodzeniem getta, w ciasnych uliczkach i domach, rozgrywał się dramat tysięcy ludzi. Dla jednych był to dzień rozstania z rodziną, dla innych ostatnia droga z miasta, w którym się urodzili, pracowali, wychowywali dzieci i wierzyli, iż właśnie tutaj jest ich dom.
5 listopada 1942 roku rozpoczął się jeden z najtragiczniejszych etapów zagłady sokólskich Żydów. Niemcy zgromadzili mieszkańców getta i przeprowadzili selekcję. Większość przeznaczono do deportacji do obozu przejściowego w Kiełbasinie koło Grodna. Stamtąd miała prowadzić dalsza droga – do Treblinki, miejsca, z którego niemal nikt nie wracał. Wśród deportowanych byli nie tylko sokólscy Żydzi, ale także ludzie sprowadzeni do getta z okolicznych miejscowości.
Była piąta rano. 5 listopada 1942 roku. W getcie rozległ się niemiecki rozkaz: wszyscy Żydzi mają zgromadzić się przy głównej bramie. Ludzie musieli opuścić mieszkania i wyjść na miejsce zbiórki. Nie wiedzieli, co dokładnie ich czeka. Wiedzieli już jednak, iż niemieckim obietnicom nie można ufać.
Przy bramie rozpoczęła się selekcja. Niemcy oznajmili, iż w Sokółce pozostanie jedynie część robotników zatrudnionych w fabryce filcowych butów dla Wehrmachtu oraz grupa innych pracowników. Pozostałych czekało wysiedlenie do Kiełbasina – obozu przejściowego położonego niedaleko Grodna.
Spróbujmy wyobrazić sobie tamten poranek. Rodzice szukający wzrokiem swoich dzieci. Dzieci kurczowo trzymające się dłoni matek. Starsi ludzie, którzy nie mieli już siły iść. Rodzeństwa, które mogło zostać rozdzielone jednym gestem niemieckiego funkcjonariusza. Nie ma pewności, co działo się w każdym domu i na każdej ulicy. Wiemy jednak, iż tego ranka tysiące osób stanęły przed decyzją, której same nie podejmowały. O ich losie decydowali oprawcy.
Wśród zgromadzonych byli mieszkańcy Sokółki, ale także Żydzi z okolicznych miejscowości. Do getta trafili ludzie z Janowa, Krynek, Czyżewa i innych miejscowości regionu.
Getto nie było tylko ogrodzonym fragmentem miasta. Było miejscem przymusowego stłoczenia, głodu, strachu i pracy ponad siły. Żydzi byli wykorzystywani między innymi przy budowie zbiornika wodnego i dróg. W sokólskiej fabryce produkowano filcowe buty dla niemieckiego wojska. Praca dawała niektórym chwilową nadzieję, iż będą potrzebni i dlatego pozostaną przy życiu. 5 listopada okazało się, jak złudna była ta nadzieja.
Większość deportowanych trafiła do Kiełbasina. Obóz ten stał się miejscem koncentracji Żydów z wielu okolicznych gett. Panowały tam skrajnie trudne warunki, a ludzie byli przetrzymywani przed kolejnymi transportami do niemieckich obozów zagłady. Sokólscy Żydzi pozostali tam do połowy grudnia 1942 roku, kiedy zostali wywiezieni do Treblinki i zamordowani.
W Sokółce pozostawiono część pracowników fabryki filcowych butów oraz innych fachowców. Ich praca przez cały czas była potrzebna Niemcom. Nie oznaczało to jednak ocalenia. Było jedynie odroczeniem wyroku.
Do pozostawionych dołączano kolejnych żydowskich robotników z okolicznych miejscowości. W styczniu 1943 roku ich los również został przesądzony. Do pozostawionych dołączano kolejnych żydowskich robotników z okolicznych miejscowości. W styczniu 1943 roku ich los również został przesądzony. Niemal wszyscy pozostali więźniowie zostali wywiezieni 23 stycznia do Auschwitz-Birkenau. Ostatnich specjalistów deportowano w marcu.
Zagłada sokólskiej społeczności nie dokonała się więc w jednym dniu. 5 listopada był jednym z najważniejszych i najbardziej dramatycznych momentów tego procesu - dniem masowej selekcji i wyprowadzenia większości ludzi z getta. Kolejne tygodnie przyniosły dalsze deportacje i śmierć tych, których jeszcze pozostawiono w mieście.
O dramacie sokólskich Żydów przypomina także dokument przechowywany w archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego. To relacja Abrahama Goldackiego, spisana 20 października 1947 roku w Białymstoku. Jej opis archiwalny wymienia zagładę Żydów w Sokółce, rozstrzelanie grupy ludzi i pochowanie ich w masowym grobie, likwidację getta oraz zamordowanie chorych ze szpitala.
Przedwojenna Sokółka nie była miastem dwóch zupełnie obcych sobie światów. Żydzi stanowili niemal połowę jej mieszkańców. Mieli tu swoje domy, sklepy, warsztaty, synagogi, szkoły i organizacje. Współtworzyli gospodarkę miasta, a ich przedstawiciele zasiadali w Radzie Miejskiej. Przez pokolenia byli sąsiadami, klientami, kupcami i rzemieślnikami.
Nie znaczy to, iż między społecznościami nie było różnic, uprzedzeń czy sporów.
Lata 1939–1941 pozostawiły w Sokółce trudną i bolesną kartę. Po wkroczeniu Armii Czerwonej część żydowskich mieszkańców przyjęła nową władzę z nadzieją, a niektórzy zaangażowali się w tworzenie sowieckiej administracji. Byli tacy, którzy znaleźli zatrudnienie w milicji, urzędach i instytucjach gospodarczych. Zdarzały się również przypadki współpracy z aparatem represji.
Dla wielu polskich mieszkańców, którzy doświadczali aresztowań, konfiskat i wywózek, widok dawnych sąsiadów uczestniczących w budowaniu nowego porządku musiał być źródłem goryczy i poczucia zdrady. Narastała nieufność, a różnice narodowościowe i polityczne coraz mocniej dzieliły ludzi.
Nie wszyscy Żydzi popierali jednak Sowietów. Także wśród nich byli ludzie prześladowani, pozbawiani majątku i wywożeni na wschód. Nie można więc mówić o jednej postawie całej społeczności. Historia okupacji sowieckiej jest historią konkretnych wyborów, strachu, oportunizmu, przekonań, ale również ofiar.
Dwa lata później, gdy Niemcy przystąpili do likwidacji getta, narodowość i wcześniejsze poglądy nie miały już dla nich znaczenia. Żydowscy mieszkańcy Sokółki zostali skazani na zagładę.
Dziś trudno przejść sokólskimi ulicami i wyobrazić sobie, iż niegdyś tętniły życiem, którego już nie ma. Że w oknach paliło się światło, ktoś zamykał sklep, ktoś wracał z pracy, dzieci bawiły się na podwórkach, a rodziny planowały kolejny dzień.
5 listopada 1942 roku tysiące ludzi zostało wyrwanych z tego zwyczajnego życia. Nie zabrali ze sobą niemal niczego. Nie wiedzieli, iż dla wielu z nich była to ostatnia droga z Sokółki.
