Przez 35 lat byłam przewodniczącą Wojewódzkiej Komisji ds. Orzekania o Niepełnosprawności i surowo odbierałam orzeczenia tym, którzy jeszcze „mogli pracować”. Byłam dumna, iż pilnuję państwowych pieniędzy. Ale kiedy mojego męża sparaliżował udar, a moi dawni koledzy z komisji z uśmiechem odmówili mu pampersów, mówiąc: Przecież jeszcze rusza ręką!, zrozumiałam, iż całe życie byłam uwięzionym psem systemu, który brzydzi się starością i słabością.
W Polsce niepełnosprawność się nie dostaje trzeba ją wydrzeć pazurami, udowodnić, iż jest się prawie martwym. A ja byłam murem, o który te pazury się łamały.
Nazywam się Genowefa Pawlak. Mam sześćdziesiąt osiem lat. Do zeszłego roku kierowałam komisją w dużym mieście wojewódzkim. Przez mój gabinet przewinęły się tysiące ludzi: beznogi, niewidomi, onkologicznie chorzy, cukrzycy.
Miałam opinię żelaznej damy. Znałam wszystkie kruczki, wszystkie symulacje. Prześwietlałam tych, którzy chcieli przytulić grupę dla dodatków mieszkaniowych czy podwyżki renty.
Moje zadanie było proste, choć nigdy nie mówiono o nim głośno: oszczędzać fundusz. Im mniej niepełnosprawnych, tym większe premie dla kierownictwa.
Odbierałam grupy ludziom, którym brakowało palców. Patrzyłam prosto w oczy i mówiłam:
Ma pan jeszcze drugą rękę. Może pan być portierem. Może pan odbierać telefony. Państwo nie musi pana utrzymywać. Dajemy trzecią, pracowniczą grupę. Następny!
Odmawiałam matkom dzieci z porażeniem mózgowym refundacji drogich wózków, wypisując tylko tanie, polskie zamienniki. Dzieci darły się z bólu. Tłumaczyłam:
Mamy normy. Polskie wyroby nie gorsze. Trzeba wytrzymać.
Spałam spokojnie. Czułam się państwową służką, tarczą przeciwko żerującym. Miałam doskonałą pensję, szacunek szefów, służbowy samochód i przytulny dom.
Aż nieszczęście wtargnęło i do mnie.
Szok.
Mój mąż, Stanisław, miał sześćdziesiąt dziewięć lat. Był krzepkim, pogodnym inżynierem z fabryki. Planując emeryturę, marzyliśmy o domku na wsi i wnukach pod jabłoniami.
Wszystko się skończyło w sekundę, w upalne lipcowe przedpołudnie na działce. Potężny udar niedokrwienny.
Gdy wbiegłam na OIOM, lekarz odwrócił wzrok:
Pani Genowefko, zna się pani… Prawa strona całkiem sparaliżowana. Odpadł odruch połykania. Znikła mowa. Przeżyje, ale… głęboka niepełnosprawność.
Po miesiącu zabrałam Staszka do domu. Dumny, silny mężczyzna zmienił się w bezradne dziecko w dorosłym ciele. Leżał, patrząc jednym żywym okiem w sufit. Z kącika ust wciąż sączyła się ślina.
Zaczęło się piekło, które zna każda Polka opiekująca się leżącym bliskim. Przekręcanie co dwie godziny, by nie powstały odleżyny. Zmienianie pampersów. Karmienie zmiksowaną zupą przez strzykawkę. Schudłam w dwa miesiące dziesięć kilo, wykończyłam kręgosłup, nie spałam dłużej niż trzy godziny.
Pieniędzy nie starczało. Renta Staszka znikała na opiekunkę i leki. Potrzebowaliśmy pierwszej grupy niepełnosprawności, potrzebowaliśmy IPR (indywidualnego programu rehabilitacji) bezpłatnych pampersów, materaca przeciwodleżynowego, łóżka medycznego z NFZ.
Zebrałam dokumenty i poszłam na komisję… Do własnej komisji. Do sąsiedniego pokoju.
Po drugiej stronie stołu siedziała była zastępczyni, Renata. Kobieta, której sama uczyłam surowości.
Zawiozłam Stasia na starej wózkowej rzęchawce z wypożyczalni.
Renata spojrzała na nas znad okularów. W jej oczach był ten sam lodowaty błysk kalkulatora, którym ja patrzyłam przez 35 lat.
Podeszła do Staszka, poprosiła o uniesienie lewej, zdrowej ręki. Z trudem, drżąc, uniósł ją.
No widzi pani, Genowefko zawołała rześko Renata jest poprawa! Lewa strona działa. Odruchy są.
Renata, on leży we własnych odchodach! Nie mówi! Jaka poprawa? Potrzebny materac, zaczynają się odleżyny!
Renata westchnęła z pobłażliwym uśmiechem. Tak samo, jak ja umiałam.
Sama pani zna instrukcje. Pierwszą grupę dajemy tylko przy całkowitej, absolutnej niesamodzielności. A pan Stanisław może lewą ręką podnieść łyżkę. Zostaje druga grupa.
A pampersy? głos mi się załamał Potrzebuję pięciu na dobę! Na nasze renty nie kupię tylu!
Normy NFZ przewidują trzy na dobę w drugiej grupie. Materaca jeszcze nie. Trzeba było przewracać chorego częściej. Budżet nie z gumy, Genowefko. Sama pani mnie tego uczyła. Następny!
Bumerang.
Wywiozłam męża na korytarz.
Na ławce tłoczyli się staruszkowie z laskami. Kobiety po chemioterapii, łysi chłopcy z matkami. Czekali w dusznym, szarym pomieszczeniu godzinami, by udowodnić tym sztywnym paniom w bieli, iż ich boli. Że chcą żyć.
Spojrzałam na nich. Nagle przypomniałam sobie każdego.
Dziadka-żołnierza bez nogi, któremu odmówiłam skierowania na porządna, niemiecką protezę, bo był za stary, na polskiej mu wystarczy po mieszkaniu. Płakał w moim gabinecie.
Przypomniałam sobie kobietę z czwartym stadium raka piersi, której dałam drugą, pracującą grupę: Może pani szyć w domu, raka się dziś leczy. Umarła w dwa miesiące.
Zrozumiałam, iż przez lata nie oszczędzałam pieniędzy państwa. Odbierałam starszym godność. Byłam trybikiem sadystycznej maszyny, która każe chorym czuć winę z powodu ich słabości.
A teraz ta maszyna przeżuwała mnie.
Przykucnęłam przy wózku Staszka. Mój mąż, ten silny, piękny Staszek, który kiedyś nosił mnie na rękach, teraz siedział bezwładny, a po brodzie ciekła mu ślina. Nie mógł nic powiedzieć. Ale jego jedno żywe oko patrzyło na mnie. Po policzku spłynęła jedna, gorzka łza. Rozumiał wszystko. Że został skreślony. Że jego życie, podatki z czterdziestu lat, warte są mniej niż podkładka pod materac.
Przepraszam, Staszku, zawyłam, chowając twarz w jego kolanach na środku tego korytarza Przepraszam was wszystkich. Boże, przebacz mi.
Pokuta.
Następnego dnia napisałam rezygnację. Zrzuciłam urzędniczą emeryturę, odeszłam w zgrzycie.
Sprzedałam nasz samochód, by kupić Staszkowi dobrą, zachodnią materac i profesjonalne łóżko. Sama kupuję mu pampersy.
Ale zrobiłam jeszcze coś.
Dzisiaj pracuję za darmo. Zostałam społecznym pełnomocnikiem dla niepełnosprawnych.
Każdego dnia chodzę z chorymi seniorami na te przeklęte komisje. Znam wszelkie instrukcje, wszystkie ich triki i ukryte decyzje NFZ.
Gdy kolejna żelazna dama próbuje odmówić babci po wylewie pampersów, wykładam na stół wyciągi z ustaw i grożę prokuratorem. Wyciągam im wózki, leki, wyszarpuję turnusy rehabilitacyjne. Walczę z systemem jego własną bronią.
Mój Staszek już nie wstanie. Lekarze mówią, iż to kwestia miesięcy.
Ale za każdym razem, gdy uda mi się wywalczyć komuś pierwszą grupę, wracam do domu, siadam przy łóżku męża, biorę jego ciepłą, bezwładną dłoń i mówię:
Dziś uratowaliśmy kolejnego, Staszku.
I wydaje mi się, iż się uśmiecha.
Żyjemy w okrutnym świecie, gdzie starość to grzech. Ale kiedyś ten dzwon zadzwoni dla nas wszystkich. Żadne stanowisko, żadne znajomości nie uratują nas przed udarem czy rakiem.
Jeśli dziś odmówisz słabszemu współczucia, nie zdziw się, kiedy system obojętnie przerośnie przez ciebie.
A ty? Spotkałaś się kiedyś z bezdusznością lub absurdem przy orzekaniu o niepełnosprawności? Dlaczego ci, którzy dostają odrobinę władzy, tracą serce czy system ich tego uczy?
